Hoe blinden en slechtzienden jouw online teksten kunnen lezen

Hoe navigeren blinden en slechtzienden op het web?

Heb je er weleens bij stilgestaan hoe blinde of slechtziende mensen het internet gebruiken? Terwijl de meeste van ons een website visueel scannen, zijn er honderdduizenden Nederlanders die op een compleet andere manier door webpagina’s navigeren. Ze gebruiken screenreaders — software die de inhoud van een scherm voorleest. In dit artikel ontdek je hoe dat werkt, en wat jij als schrijver of websitebeheerder kunt doen om je teksten toegankelijk te maken.

Wat is een screenreader?

Een screenreader is software die de inhoud van een computerscherm omzet in spraak of braille. De gebruiker hoort (of voelt) wat er op het scherm staat en navigeert met het toetsenbord in plaats van met een muis.

De meest gebruikte screenreaders zijn:

• NVDA (NonVisual Desktop Access) — gratis, open source, voor Windows
• JAWS (Job Access With Speech) — betaalde software, voor Windows, veel gebruikt in professionele omgevingen
• VoiceOver — ingebouwd in Apple-producten (Mac, iPhone, iPad)
• TalkBack — ingebouwd in Android-apparaten
• Narrator — ingebouwd in Windows

Deze programma’s lezen niet simpelweg alles voor wat op het scherm staat. Ze interpreteren de structuur van een webpagina en geven de gebruiker gereedschappen om efficiënt te navigeren.

Hoe navigeert een screenreader door een webpagina?

Een screenreadergebruiker kan niet ‘scannen’ zoals een ziende gebruiker. In plaats daarvan gebruikt hij of zij verschillende navigatiemethoden:

Navigatie via kopjes

De meest gebruikte methode is navigatie via kopjes (headings). Met een druk op de H-toets springt de gebruiker van kop naar kop. Zo kan hij snel een overzicht krijgen van de inhoud van een pagina en naar het relevante gedeelte springen.

Dit maakt het belang van goede koppenstructuur direct duidelijk. Zonder kopjes moet de gebruiker alles van begin tot eind laten voorlezen. Met kopjes kan hij in seconden bij de gewenste informatie zijn.

Navigatie via links

Een screenreader kan een lijst genereren van alle links op een pagina. De gebruiker kan door deze lijst bladeren om snel naar de juiste link te navigeren. Daarom is de tekst van een link zo belangrijk — ‘klik hier’ zegt niets als je een lijst van twintig links hoort.

Navigatie via elementen

Screenreaders bieden sneltoetsen voor het navigeren naar specifieke elementen:

• H — volgende heading
• L — volgende lijst
• T — volgende tabel
• F — volgend formulierveld
• G — volgende afbeelding

Deze navigatie is volledig afhankelijk van correcte HTML-structuur. Als een ontwikkelaar geen semantische HTML gebruikt, werken deze sneltoetsen niet.

Waarom structuur zo belangrijk is

Voor screenreadergebruikers is de structuur van een webpagina minstens zo belangrijk als de inhoud. Een goed gestructureerde pagina is gemakkelijk te navigeren; een slecht gestructureerde pagina is een wirwar van tekst.

Kopjes (headings)

Gebruik een logische hiërarchie van kopjes: H1 voor de paginatitel, H2 voor hoofdsecties, H3 voor subsecties. Sla geen niveaus over. Gebruik kopjes niet alleen voor visuele opmaak, maar voor echte structuur.

Lijsten

Gebruik echte HTML-lijsten (<ul> en <ol>) in plaats van handmatige opsommingstekens. Een screenreader herkent een lijst en meldt: “Lijst met 5 items.” Dit geeft de gebruiker direct context.

Alinea’s

Korte, duidelijke alinea’s zijn gemakkelijker te volgen dan lange lappen tekst. Een screenreadergebruiker kan per alinea navigeren, wat bij lange blokken tekst erg omslachtig wordt.

Tabellen

Gebruik tabellen alleen voor tabeldata, niet voor lay-out. Een screenreader leest tabelcellen voor met rij- en kolomkoppen, wat bij lay-outtabellen tot verwarring leidt.

Het belang van alt-tekst bij afbeeldingen

Een van de belangrijkste aspecten van webtoegankelijkheid is alt-tekst bij afbeeldingen. Screenreaders kunnen geen afbeeldingen ‘zien’. In plaats daarvan lezen ze de alt-tekst voor — een korte beschrijving van wat de afbeelding toont.

Zonder alt-tekst hoort de gebruiker alleen: “Afbeelding.” Of erger: de bestandsnaam (“IMG_20240315_001.jpg”). Met goede alt-tekst hoort de gebruiker: “Grafiek die de groei van webtoegankelijkheid toont van 2010 tot 2024.”

Wil je meer weten over het schrijven van goede alt-teksten? Lees dan ons uitgebreide artikel over alt-tekst: wat is dat en hoe schrijf je een goede.

Linktekst: zeg wat je bedoelt

Veel websites gebruiken linkteksten als ‘klik hier’, ‘lees meer’ of ‘meer info’. Voor ziende gebruikers is dat prima — ze zien de context eromheen. Maar voor screenreadergebruikers die een linklist opvragen, is het een ramp. Ze horen:

• “Klik hier”
• “Klik hier”
• “Lees meer”
• “Klik hier”

Zonder context is onmogelijk te bepalen waar elke link naartoe gaat. Gebruik in plaats daarvan beschrijvende linkteksten:

• “Bekijk onze gids voor alt-teksten”
• “Download het toegankelijkheidsrapport 2024”
• “Lees meer over digitale toegankelijkheid”

Formulieren toegankelijk maken

Formulieren zijn voor screenreadergebruikers een van de lastigste elementen op het web. Zorg ervoor dat:

• Elk invoerveld een label heeft dat duidelijk beschrijft wat er ingevuld moet worden
• Foutmeldingen duidelijk aangeven welk veld fout is en wat er verwacht wordt
• De tabvolgorde logisch is (van boven naar beneden, van links naar rechts)
• Verplichte velden duidelijk zijn gemarkeerd (niet alleen met kleur)

Kleuren en contrast

Niet alle visueel beperkte mensen zijn volledig blind. Veel mensen zijn slechtziend en kunnen wél iets zien, maar minder scherp of met beperkt kleurenzicht. Voor hen is het belangrijk dat:

• Het kleurcontrast voldoende is (minimaal 4,5:1 voor normale tekst)
• Informatie niet alleen via kleur wordt overgebracht (een rode foutmelding moet ook tekst bevatten)
• Tekst vergroot kan worden zonder dat de lay-out breekt
• Lettertypen goed leesbaar zijn (vermijd fancy fonts voor broodtekst)

Wat kun jij als schrijver doen?

Je hoeft geen programmeur te zijn om je teksten toegankelijker te maken. Hier zijn concrete acties die je als schrijver kunt ondernemen:

1. Gebruik kopjes om je tekst te structureren (H2, H3 — niet alleen vet)
2. Schrijf beschrijvende linkteksten in plaats van ‘klik hier’
3. Voeg alt-tekst toe aan alle afbeeldingen die informatie bevatten
4. Gebruik lijsten voor opsommingen
5. Houd alinea’s kort (3 tot 5 zinnen)
6. Schrijf eenvoudig — complexe zinnen zijn moeilijker te volgen als ze worden voorgelezen
7. Gebruik duidelijke taal in formulierlabels en foutmeldingen

Meer weten over digitale toegankelijkheid in het algemeen? Lees ons artikel over digitale toegankelijkheid voor websites.

De wettelijke kant

In Nederland en de rest van de Europese Unie worden de regels rondom digitale toegankelijkheid steeds strenger. De European Accessibility Act (EAA) verplicht bedrijven om hun digitale diensten toegankelijk te maken. Overheidswebsites moeten al voldoen aan de WCAG 2.1 richtlijnen. Het is dus niet alleen ethisch belangrijk, maar ook wettelijk verplicht om je website toegankelijk te maken.